Геаграфія Сенненшчыны: ад рэльефу да клімату
Рэльеф, карысныя выкапні, гідраграфія і клімат
Геаграфія Сенненскага раёна
Сенненскі раён — адміністрацыйная адзінка на паўднёвым усходзе Віцебскай вобласці Беларусі, утвораная 17 ліпеня 1924 года. Раён мяжуе з Віцебскім, Аршанскім, Талачынскім, Лёзненскім, Чашніцкім і Бешанковіцкім раёнамі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Сянно, размешчаны на паўднёвым беразе Сенненскага возера.
Рэльеф і геалагічная будова
Тэрыторыя раёна ляжыць на Аршанскім узвышэнні. Рэльеф расчлянёны: горад Сянно размешчаны на двух марэнных градах, падзеленых азёрамі. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора — каля 152 метраў.
У геалагічных адносінах раён прымеркаваны да Аршанскай упадзіны. У 2024 годзе каля вёскі Ходцы пачата бурэнне самай глыбокай у Віцебскай вобласці параметрычнай свідравіны (1350 м) для вывучэння глыбіннай будовы і ацэнкі нафтаноснасці.
Карысныя выкапні
| Рэсурс | Радовішчаў | Запасы / Заўвагі |
|---|---|---|
| Пясок і пясок-аташчальнік | 36 | Распрацоўваюцца |
| Валунна-жвірова-пясчаная сумесь | 11 | Радовішчы «Дубнякі», «Аўсішча» |
| Гліны і суглінкі | 12 | Урочышча «Ракіты» |
| Даламіт | 3 | Для даламітавай мукі |
| Торф | 156 | 56 394 тыс. т — Агульныя запасы |
| Азёрны сапрапель | 15 азёр | 14 895 тыс. т; гаючыя гразі на возеры Вялікае Святое |
| Прэсныя падземныя воды | 2 | Радовішчы «Сянно» і «Казлоўка» |
Гідраграфія: азёры і рэкі
Сенненшчына — азёрны край. Па розных даных, на тэрыторыі раёна налічваецца ад 53 да 69 азёр і 13 штучных вадаёмаў. Найбуйнейшыя азёры: Сенненскае, Бярозаўскае, Кічынскае, Ходцаўскае, Серакаротнянскае, Багданаўскае, Ліпна.
Возера Сенненскае (у рысе горада) мае максімальную глыбіню 31,5 м, сярэднюю — 8,6 м, аб’ём вады — 26,8 млн м³, празрыстасць — 1,5 м. У яго ўпадаюць 4 рэкі і 17 ручаёў. Гэта самае буйное і глыбокае возера раёна, якое адносіцца да мезатрофнага тыпу з прыкметамі антрапагеннага забруджвання.
Возера Бярозаўскае мае максімальную глыбіню 15,8 м, сярэднюю — 5,8 м. Возера Серакаротня (за 34 км ад Сянно) — плошча люстэрка каля 1 км², найбольшая глыбіня 5,8 м, аб’ём — 6,07 млн м³, плошча вадазбору — 194 км².
Буйных рэк няма, але працякае каля 27–30 малых рэк і ручаёў агульнай працягласцю каля 300 км. Найбольш значныя: Абалянка, Серакаротнянка, Бярозка, Крывінка (даўжыня 34 км, у межах раёна — 20 км, плошча басейна 330 км²).
Іхтыяфаўна азёр прадстаўлена ляшчом, шчупаком, акунем, лінем, плоткай, уклеяй, чырвонапёркай, карасём, густэрай, ёршам.
Глебы, расліннасць і лясы
Глебавы полаг прадстаўлены пераважна дзярнова-падзолістымі, часта забалочанымі сугліністымі і супясчанымі глебамі на марэнных і водна-ледніковых адкладах. Сустракаюцца таксама торфяна-балотныя глебы.
Лясістасць раёна складае 41,9%. Лясы змешаныя, пераважна хваёвыя, з удзелам бярозы, асіны, альхі. Агульная плошча балот — 15,4 тыс. га.
У раёне растуць рэдкія віды раслін, занесеныя ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь: ліннея паўночная, карлікавая бяроза, цыбуля мядзведжая (чарамша), шпажнік чарапіцавы.
Асабліва ахоўныя прыродныя тэрыторыі (АОПТ)
| Аб’ект | Статус | Плошча / Заўвагі |
|---|---|---|
| Заказнік «Капланскі Мох» | Мясцовага значэння, водна-балотны | 1248,03 га; гняздуюцца арлан-белахвост, шэры журавель, змеяед |
| Заказнік «Замашанскі Мох» | Мясцовага значэння, водна-балотны | 1006,21 га; у паўднёва-заходняй частцы раёна |
| Помнік прыроды «Валун Чортаў камень» («Кравец») | Рэспубліканскага значэння | 10,2 × 6 × 4 м; Другі па велічыні валун у Беларусі каля в. Сякірэна |
| Крыніца «Добрынскі грот» | Гідралагічны помнік мясцовага значэння | — |
Насельніцтва і гаспадарка
Колькасць насельніцтва раёна (з горадам Сянно) на 2023 год — каля 19 035 чалавек; на 2021 год — 20 377 чалавек, з іх гарадское насельніцтва — 9 898 чалавек (48,6%).
Раён з’яўляецца сельскагаспадарчым: пераважаюць землі сельскагаспадарчага прызначэння. Аграпрамысловы комплекс уключае 11 сельскагаспадарчых арганізацый і 22–35 сялянскіх (фермерскіх) гаспадарак. Спецыялізацыя — малочна-мясная жывёлагадоўля, вытворчасць зерня, бульбы, гародніны.
Транспартная інфраструктура
Праз раён праходзяць дзве чыгуначныя магістралі: Віцебск — Орша і Орша — Лепель, а таксама нафтаправод «Дружба». Асноўныя рэспубліканскія аўтадарогі:
- Р-86: Багушэўск — Сянно — Лепель — Мадэль
- Р-25: Віцебск — Сянно — Талачын
- Р-113: Сянно — Бешанковічы — Ушачы
Агульная працягласць аўтадарог з цвёрдым пакрыццём — 741,75 км; шчыльнасць — 37,7 км на 100 км².
Клімат і гісторыя надвор’я Сянно
Клімат раёна — умерана-кантынентальны. Згодна з агракліматычным раянаваннем Беларусі, тэрыторыя адносіцца да паўночнай агракліматычнай вобласці, для якой характэрна ўмерана халодная зіма з устойлівым снежным покрывам, умерана цёплы вегетацыйны перыяд і дастатковае ўвільгатненне.
Інструментальныя назіранні за надвор’ем у Сянно маюць доўгую гісторыю. Метаэралагічная станцыя заснавана ў 1887 годзе. Назіранні за тэмпературай паветра вядуцца з красавіка 1936 года; пасля перапынку ў перыяд Вялікай Айчыннай вайны яны адноўлены ў 1944 годзе і вядуцца бесперапынна па сённяшні дзень.
Бягучае надвор’е
Сянно
Ваш горад
Кліматычныя рэкорды метэастанцыі Сянно
Для параўнання: у суседняй Оршы абсалютны максімум склаў +38,2 °C (жнівень 2010), а ў Талачыне абсалютны мінімум дасягаў −42,2 °C (студзень 1940).
Змена клімату па дзесяцігоддзях
У Віцебскай вобласці, як і ў цэлым па Беларусі, назіраецца ўстойлівы рост сярэднегадавой тэмпературы паветра. У апошняе дзесяцігоддзе яна фіксуецца вышэй за +6,0 °C, а ў 2019–2020 гадах дасягнула і перавысіла +8,0 °C. У сярэднім за перыяд 1989–2019 гг. сярэднегадавая тэмпература перавысіла кліматычную норму на +1,5 °C.
| Перыяд | Сярэднегадавая тэмпература |
|---|---|
| Кліматычная норма (шматгадовая) | каля +5,2 °C |
| 1989–2019 гг. | норма +1,5 °C |
| Апошняе дзесяцігоддзе | вышэй +6,0 °C |
| 2019–2020 гг. | вышэй +8,0 °C |
Сярэднямесячныя тэмпературы паветра
| Месяц | Сярэдняя t, °C | Сутачная амплітуда, °C |
|---|---|---|
| Студзень | −7,6 | 6,1 |
| Люты | −6,9 | 6,9 |
| Сакавік | −2,5 | 7,4 |
| Красавік | +5,2 | 8,5 |
| Май | +12,6 | 10,5 |
| Чэрвень | +16,0 | 10,5 |
| Ліпень | +17,6 | 9,8 |
| Жнівень | +16,2 | 10,0 |
| Верасень | +11,4 | 8,4 |
| Кастрычнік | +5,6 | 6,1 |
| Лістапад | −0,1 | 4,2 |
| Снежань | −4,9 | 5,0 |
| Год | +5,2 | 7,8 |
Сезоны года
Наступае ў сярэднім пасля 15 лістапада, доўжыцца каля 130 дзён — да 25–30 сакавіка. Снежнае покрыва адносна ўстойлівае, але частыя адлігі.
Пераход сярэднясутачнай тэмпературы вышэй за +5 °C — у сярэднім 15 красавіка, вышэй за +10 °C — 30 красавіка.
Кліматычнае лета (вышэй за +15 °C) доўжыцца ў сярэднім 103 дні — з 18 мая па 6 верасня.
«Залатая восень» — пры апусканні ніжэй за +10 °C (у сярэднім 25 верасня); «глыбокая восень» — ніжэй за +5 °C (20 кастрычніка).
Ападкі і ўвільгатненне
Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 635–683 мм. Каля 71% ападкаў выпадае ў цёплы перыяд (красавік — кастрычнік). Асноўная маса — дождж (70–80%), снег (9–16%), астатняе — змешаныя ападкі.
| Месяц | Сту | Лют | Сак | Кра | Май | Чэр | Ліп | Жні | Вер | Кас | Ліс | Сне | Год |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ападкі, мм | 45 | 41 | 40 | 40 | 65 | 70 | 95 | 74 | 62 | 60 | 48 | 44 | 683 |
Вецер і вільготнасць
Сярэдняя хуткасць ветру на працягу года — 1,6–2,4 м/с (мінімум у жніўні, максімум у студзені і снежні). Пераважаюць заходнія і паўднёва-заходнія напрамкі.
Адносная вільготнасць паветра высокая: ад 67–68% у красавіку-маі да 86–88% у зімовыя месяцы.
Агракліматычныя рэсурсы
Агракліматычныя ўмовы ў цэлым спрыяльныя для вядзення сельскай гаспадаркі:
| Паказчык | Значэнне |
|---|---|
| Перыяд з тэмпературай вышэй за 0 °C | 230–235 сутак |
| Перыяд з тэмпературай вышэй за +10 °C | 140–145 сутак |
| Перыяд з тэмпературай вышэй за +15 °C | 80–85 сутак |
| Вегетацыйны перыяд (вышэй за +5 °C) | 185–190 сутак |
| Сума актыўных тэмператур за вегетацыю | 2400–2500 °C |
| Безмарозавы перыяд | 145–150 сутак |
| Сярэдняя глыбіня прамярзання грунту | 79 см |
Гэтыя даныя пацвярджаюць, што Сенненскі раён адносіцца да зоны умеранага земляробства з дастатковым увільгатненнем і магчымасцю вырошчвання збожжавых, бульбы, гародніны і кармавых культур.