Гісторыя Сянно і раёна: поўны храналагічны агляд

Першае пісьмовае згадванне

Сянно ўпершыню згадваецца ў дакументах часоў Вялікага Княства Літоўскага: «На ршы у Обольцех село Сенно Милошу Войшвилову (отдано) князю Одинцову село Прихабы». Мілаш Войшвілаў атрымаў права кіравання маёнткам ад вялікага князя Казіміра Ягелончыка.

Князі Сенненскія

У спісе войскаў Вялікага Княства Літоўскага згадваюцца князі Сенненскія: яны адпраўлялі ў войска 6 коней з рыцарамі, збраяносцамі і слугамі.

Спусташэнне горада

Маскоўскія войскі Івана Грознага пад кіраўніцтвам ваяводы князя Барыса Гарбатага спалілі Сянно. У гэтым жа годзе Сянно згадваецца як маёнтак Віцебскага павета Вялікага княства Літоўскага.

Судовыя цяжбы за Сянно

Вядзецца судовы працэс паміж уладальнікамі Сянно — князем Дзмітрыем Відуніцкім-Любецкім, яго пасынкам Рыгорам Сенненскім-Грыбоўскім і настаяцелем Обальцкага касцёла за права ўласнасці на маёнтак.

Першае згадванне Беліцы

Беліца ўпершыню згадваецца як уладанне Ганны, жонкі Яна Глябовіча. У складзе маёнтка было каля 80 сялянскіх службаў. Пазней Беліца належала Зяновічам і Сапегам.

На мяжы Віцебскага ваяводства

Сянно згадваецца пры апісанні мяжы Віцебскага ваяводства: «займучи Сенно зовсими Вятцо Плебаньское, на мяжи князей Друцких, Лукамльских, Белицу зовсим, Палонное и Лемницу, а Аболце и вси Смоляне».

Будаўніцтва замка Сапегі

Дзмітрый Фёдаравіч Сапега будуе ў Сянно замак па класічным узоры XVI-XVII стагоддзяў тыпу «палацца ін фортэцца» — крэпасць-палац. Сенненскі панскі дом з двума флігелямі займаў сіметрычнае становішча на квадратнай плошчы 80×80 м, абведзенай па перыметры глыбокім ровам з вадой. Двума мастамі замак быў звязаны з возерам і сажалкай.

Уладанне Сянно пераходзіць да Друцкіх-Саколінскіх

Сянно знаходзілася ва ўладанні Рэгіны Корсак-Саколінскай. Яе сужэнц Андрыяш Друцкі-Саколінскі атрымаў горад у якасці пасагу.

Перадача ўладанняў у Сянно

Марцін Курч, былы фелінскі стараста (Фелін - сучасная Эстонія, былая рэзідэнцыя магістра Лівонскага ордэна), афіцыйна перадаў свайму сыну Яўстафію права ўласнасці на чацвёртую частку Сенненскага маёнтка, уключаючы замак, мястэчка і ўсе спадарожныя ўладанні з цэрквамі і фондамі.

Будаўніцтва касцёла

Уладальнік Сянно Яўстафій Курч узводзіць драўляны касцёл ордэна Францыска Асізскага.

Продаж Сянно Сапегам

Уладальнікамі Сянно зноў былі Друцкія-Саколінскія. Дачка Андрыяша Друцкага-Саколінскага Элеанора разам з мужам Мікалаем Рыгоравічам Хлявінскім прадаюць маёнтак канцлеру Вялікага княства Літоўскага Льву Сапегу.

Царква ў Буі

У старажытнай вёсцы Буй пабудавана драўляная царква — унікальны помнік драўлянага культавага дойлідства Беларусі часоў ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Вёска Буй адносіцца да найстаражытных паселішчаў на тэрыторыі Сенненскага раёна.

Разбурэнне замка

Падчас Паўночнай вайны (1700-1721 гг.) замак разбураны і спалены шведскімі войскамі. Цяпер на месцы замчышча стаіць фізкультурна-аздараўленчы комплекс.

Змена ўладальнікаў Сянно

Уладальнікам Сянно становіцца мінскі кашталян Юзаф Любецкі, аднак у тым жа годзе маёнтак пераходзіць да Крыштофа Тышкевіча і яго жонкі Тэрэзы.

Будаўніцтва Троіцкага касцёла

Віленскі архітэктар Іаган Вільгельм Фрэзер па замове ўладальнікаў Сянно Тадэвуша і Ядвігі Агінскіх будуе цагляны касцёл у стылі барока, асвячоны ў гонар Святой Тройцы. З дазволу Папы Рымскага Клімента XIV у яго з Рыма пераносяцца мошчы святога Фортуната.

Заснаванне манастыра і падзел Рэчы Паспалітай

У Сянно пабудаваны францысканскі манастыр, дзе манахі адкрылі першую ў горадзе школу для хлопчыкаў. У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай Сянно ўвайшло ў склад Расійскай імперыі, атрымаўшы статус павятовага горада Аршанскай правінцыі.

Павятовы горад

Сянно становіцца павятовым горадам Магілёўскай губерні.

Упарадкаванне планіроўкі Сянно

Зацверджаны праект упарадкавання планіроўкі Сянно. Згодна з ім у горадзе ўзведзены адміністрацыйны будынак у стылі класіцызму.

Візіт Кацярыны II і зацвярджэнне герба

22 мая Сянно наведала Кацярына II з начакам, якая ехала з Полацка ў Магілёў на сустрэчу з аўстрыйскім імператарам Іосіфам II. Меркавана спынялася яна ў замку, дакладней у тым, што ўцалела пасля Паўночнай вайны. У сваім дзённіку яна адзначыла: «Дарога паміж Сянно і Шкловам месцамі вельмі маляўнічая і падобная на англійскі парк». У гэтым жа годзе ўказам імператрыцы зацверджаны герб Сянно: дзве залатыя косы на зялёным полі пад выявай двухгаловага арла.

Беларуская губерня

Сянно пераходзіць у склад Беларускай губерні.

Вяртанне ў Магілёўскую губерню і візіт навукоўца

Каменны корпус манастыра

Пры францысканскім манастыры ў Сянно пабудаваны каменны жылы корпус — найстарэйшы захаваны каменны будынак горада.

Айчынная вайна 1812 года

Будаўніцтва Пакроўскай царквы

Уладальнік горада Ксаверый Пуслоўскі будуе ў Сянно драўляную Пакроўскую царкву.

Вялікі пажар у Сянно

25 мая 1861 года ўзнік адзін з найбуйнейшых пажараў на тэрыторыі горада Сянно. У выніку згарэла большая частка горада, засталося толькі некалькі дамоў па краях. Згарэла таксама і праваслаўная Мікольская царква.

Новы герб

Б. Кёне распрацаваў праект герба: у зялёным шчыце 2 залатыя накрыж пакладзеныя косы.

Закладка новай царквы і адкрыццё вучылішча

10 верасня 1864 г. адбылася закладка новай царквы ў гонар св. Мікалая Цудатворца на месцы згарэлай Мікольскай. У гэты ж дзень у горадзе адбылося адкрыццё 2-класнага народнага прыходскага вучылішча.

Павятовае вучылішча

У Сянно працуе павятовае вучылішча, у якім выкладае вядомы этнограф, фалькларыст, краязнаўца, гісторык, заснавальнік беларускай гуманітарнай навукі Яўдакім Раманаў.

Мікалаеўская царква

На месцы былой уніяцкай царквы Іллі Прарока ў Сянно ўзводзіцца каменная праваслаўная Мікалаеўская царква — галоўны храм павета. Пабудавана па праекце архітэктара К.А. Тона ў псеўдарускім стылі, з пяццю купаламі.

Візіт Напалеона Орды

30 ліпеня ў Сянно прыязджаў вядомы беларускі мастак, кампазітар, музыкант Напалеон Орда, які зрабіў акварэльны малюнак мястэчка. Праца знаходзіцца ў народным музеі Кракава (Польшча). Каляровая копія, зробленая краязнаўцам Васілём Бондаравічам, захоўваецца ў цэнтральнай раённай бібліятэцы.

Тэлеграфная сувязь

Да Сянно пракладзена тэлеграфная лінія, дзейнічала паштовая станцыя.

Пераўтварэнне царквы ў сабор

27 лютага 1887 года быў накіраваны ліст імператрыцы з прапановай аб узвядзенні прыходскай Мікалаеўскай царквы ў горадзе Сянно ў саборную з адпаведным павелічэннем царкоўнага складу. Загад быў ухвалены ў тым жа годзе, і крыху пазней Мікалаеўская царква атрымала статус сабора.

Капліца ля Мікалаеўскага сабора

Побач з Мікалаеўскім саборам збудавана каменная капліца ў памяць пра шчаслівае выратаванне імператарскай сям’і 17 кастрычніка 1888 года, калі народнікі на Харкаўскай чыгунцы спрабавалі забіць Аляксандра III.

Перапіс насельніцтва

У горадзе пражывала 4100 жыхароў, з іх 2471 іудзейскага веравызнання (60%). У Сянно дзейнічалі дзве царквы — драўляная Пакроўская і саборная Мікалаеўская.

Жаночае вучылішча і станцыя Багушоўская

Заснавана Сенненскае жаночае прыходскае вучылішча. У гэтым жа годзе з’явілася чыгуначная станцыя Багушоўская, якую спатрэбілася злучыць дарогай з Сянно.

Янка Купала ў Беліцы

Класік беларускай літаратуры Янка Купала (Іван Дамінікавіч Луцэвіч) служыў у маёнтку Свяцкіх у Беліцы.

Прамысловае развіццё

Дзейнічала 10 прамысловых і 6 рамесных прадпрыемстваў, друкарня, бібліятэка, 2 бальніцы.

Крама Хітрыка

У Сянно пабудавана крама пісьмовых тавараў Ізраэля Хітрыка — будынак у яўрэйскім стылі з цагляным фасадам і шасцівугольнымі зоркамі над ім. Пазней тут размяшчаліся ашчадная каса, перукарня, сталовая.

Кніга пра Сенненскі павет і асветніцкае таварыства

Выйшла ў свет кніга краязнаўцы К.Ц. Анікевіча, вучня Яўдакіма Раманава, «Сенненский уезд Могилёвской губернии». У гэтым жа годзе ў горадзе ўтварылася асветніцкае таварыства, якое паставіла мэтай адкрыць і ўтрымліваць жаночую сярэднюю навучальную ўстанову.

Вінны склад

У Сянно пабудаваны будынак 8-га казённага виннага склада.

Рамясная школа ў Шыпах

У маёнтку Шыпах (уладанне Шыдлоўскіх) адкрыта першая ў павеце рамесная школа. Яе задача — навучыць сялянскіх дзяцей сталярна-такарнаму і слесарна-кавальскаму майстэрству. Асвячэнне школы здзейснена 29 снежня 1911 года мясцовым святаром а. Бекаревічам.

Пажарная часць

У Сянно пабудаваны будынак першай пажарнай часці.

Будынак земскай управы

У Сянно па вуліцы Савецкай (былой Садовай або Афіцэрскай) узведзены будынак земскай управы — узор грамадзянскага стылю з элементамі класіцызму. Сёння ў ім размяшчаюцца краязнаўчы музей, Дом рамёстваў і дзіцячая бібліятэка.

Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў

У сакавіку створаны Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. У лістападзе ў Сянно ўсталявана савецкая ўлада.

Савецкая ўлада і газета

27 лютага ў Сянно адбыўся першы павятовы з’езд Саветаў сельскіх, рабочых і салдацкіх дэпутатаў. 1 мая выйшаў першы нумар газеты «Известия Исполкома» (цяпер «Голас Сенненшчыны»). 9-10 жніўня падаўлена паўстанне левых эсэраў.

У складзе РСФСР і першыя савецкія ўстановы

Сянно ўвайшло ў склад Віцебскай губерні РСФСР. 30 мая 1919 года прынята рашэнне аб адкрыцці ў маёнтку Беліца сельскагаспадарчага вучылішча. 7 чэрвеня прынята рашэнне аб арганізацыі бюро народных суддзяў у Сянно. 13 кастрычніка павятовы выканкам скасаваны, створаны Сенненскі павятовы ваенна-рэвалюцыйны камітэт.

Педагагічныя курсы і паэт Зязюля

У Сянно працавалі вышэйшыя педагагічныя курсы. У гэты ж час памёр вядомы беларускі клерыкальны паэт, грамадскі дзеяч «нашаніўскага» перыяду, сябар Янкі Купалы і Якуба Коласа Андрэй Зязюля (сапраўднае імя — Аляксандр Сцяпанавіч Астрамовіч). Быў ксяндзом сенненскага касцёла. Пахаваны ў Сянно, але дакладнае месца пахавання невядома.

Стварэнне Сенненскага раёна

17 ліпеня створаны Сенненскі раён у складзе Віцебскай акругі.

Чыгуначная лінія

Па тэрыторыі раёна (за 15 кіламетраў ад Сянно) пракладзена чыгуначная лінія Орша-Лепель.

У складзе Віцебскай вобласці

Сенненскі раён увайшоў у склад Віцебскай вобласці.

Першая электрастанцыя

У Сянно пабудавана першая электрастанцыя.

Ільнозавод

У Сянно пачаў працу ільнозавод.

Знос Мікалаеўскага сабора

Па загадзе Сенненскага райкама КП(б)Б Мікалаеўскі сабор разабраны на цэглу. За дзень працы плацілі 3 рублі.

Дом культуры і маслабойня

З цэглы разабранага Мікалаеўскага сабора пабудаваны Дом культуры. У гэтым жа годзе пан Рохальскі выехаў з горада, яго сядзіба перайшла да дзяржавы, і ў доме ўладкавалі маслабойню.

Зачыненне касцёла і разборка каплічкі

Касцёл Святой Тройцы спыніў дзейнасць: з яго вывезлі апошняга святара. У гэтым жа годзе разабрана каплічка над крыніцай «Каплічка».

Перадваенны перапіс

4305 жыхароў (2805 беларусаў, 1056 яўрэяў, 327 рускіх, 51 украінец, 29 палякаў). Дзейнічалі ільнозавод, заатэхнікум, гасцініца, бальніца, кінатэатр.

Знос Пакроўскай царквы

Пакроўская царква разбурана. Пасля вайны на яе месцы пабудавалі спартыўны комплекс СШ №2.

Вялікая Айчынная вайна

Партызанская зона

Тэрыторыя Сенненшчыны ўваходзіла ў Сенненска-Аршанскую партызанскую зону.

Падпольныя арганізацыі і спаленне сядзібы

У красавіку пачалі дзейнічаць Сенненскія падпольныя райкамы КП(б)Б і ЛКСМБ. У 1943 годзе на тэрыторыі раёна налічвалася 40 падпольных арганізацый і груп агульнай колькасцю 170 чалавек. У гэтым жа годзе сядзіба Рохальскага спалена партызанамі.

Вызваленне

У ходзе Віцебска-Аршанскага этапу вызваленчай аперацыі «Баграціён» Сенненскі раён вызвалены 23-28 чэрвеня 1944 года. Сянно вызвалена Чырвонай арміяй 25 чэрвеня 1944 года.

Мастацкая майстэрня

27 сакавіка 1958 года прынята рашэнне Сенненскага райвыканкама аб адкрыцці мастацкай майстэрні ў г. Сянно.

Універмаг і школа №2

У Сянно пабудаваны ўнівермаг. На месцы знесенага Мікалаеўскага сабора ўзведзена сярэдняя школа №2.

Выбух касцёла

17 верасня 1962 года па запыце мясцовага райкама партыі касцёл Святой Тройцы ўзарвалі. Пазней на яго месцы пабудавалі кафэ-рэстаран.

Помнік на брацкай магіле

На Галоўнай плошчы ўсталяваны помнік на брацкай магіле «Салдат з аўтаматам і каскай у руцэ». Пахавана 203 воіны і партызаны, невядомымі застаюцца імёны 96 чалавек.

Завод сухога малака

Пачаў дзейнічаць Сенненскі завод сухога абястлушчанага малака.

Мемарыяльная дошка Купалу і рэдакцыя газеты

На будынку ў Беліцы, дзе жыў і працаваў Янка Купала, усталявана мемарыяльная дошка. 1 студзеня 1972 года ў Сянно адкрыта новы будынак, у якім размясцілася рэдакцыя раённай газеты «Голас Сенненшчыны».

Знос адміністрацыйнага будынка

Адміністрацыйны будынак у стылі класіцызму разабраны. Цяпер на яго месцы знаходзіцца будынак райвыканкама.

Будаўніцтва гасцініцы

У сувязі з будаўніцтвам гасцініцы быў разабраны крама пісьмовых тавараў Ізраэля Хітрыка.

Першы Сенненскі марафон

У горадзе прайшоў першы Сенненскі марафон, прысвечаны памяці П.М. Машэрава.

Аб’яднанне і рашэнне пра музей

Сенненскі раён і горад Сянно аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 30 жніўня прынята рашэнне райвыканкама аб адкрыцці раённага гісторыка-краязнаўчага музея.

Гісторыка-краязнаўчы музей

У жніўні адкрыты Сенненскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей (рашэнне аб яго стварэнні прынята ў 1995 годзе).

Закладка новага храма

Закладзены камень у падмурак новага храма Свяціцеля Мікалая Цудатворца ў Сянно. З вясны 1999 года вяліся будаўнічыя работы.

Народны хор ветэранаў

30 лістапада 2000 года прынята рашэнне Сенненскага райвыканкама аб прысваенні хору ветэранаў Сенненскага раённага Дома культуры звання «народны», у калектыў уведзены адзінкі акампаніятара і хормайстра.

Новы храм

Першую літургію адслужылі ў новым храме Свяціцеля Мікалая Цудатворца ў г. Сянно.

Герб Сянно

20 студзеня Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь №36 зацверджаны герб Сянно і Сенненскага раёна: на зялёным полі дзве перакрыжаваныя залатыя косы.

Сцяг Сянно

2 чэрвеня Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь №277 зацверджаны сцяг горада Сянно і Сенненскага раёна. 4 чэрвеня сцяг зарэгістраваны ў Дзяржаўным геральдычным рэгістры (№ Б-165).

Помнік танкістам і знаходка пліты Хадкевіча

10 верасня на Камсамольскай плошчы ў Сянно ўсталяваны помнік (танк ІС-3) найбуйнейшай танкавай бітве пад Сянно 1941 года. У гэтым жа годзе каля вёскі Вялікі Азярэцк Сенненскага раёна знойдзена мемарыяльная пліта з гербамі. Па заключэнні прафесара С.Я. Расадына, пліта ўсталявана ў гонар Яна Караля Хадкевіча, ваеннага і палітычнага дзеяча Вялікага княства Літоўскага.

Памятны знак «Родны край»

У Сянно ўсталяваны памятны знак «Родны край» у гонар аўтара арнаменту на Дзяржаўным сцягу Рэспублікі Беларусь М.С. Маркевіч.

Абласны фестываль «Дажынкі»

У Сянно прайшоў абласны фестываль «Дажынкі». Да яго ў парку Трох Герояў створана экспазіцыя ваеннай тэхнікі, часткай якой сталі два мемарыяльныя самалёты — Су-24М і Су-27.

Памятны знак «Боль»

У ліпені 2019 года ў прадмесці Сянно адкрыты памятны знак «Боль» ахвярам гета, якое дзейнічала ў райцэнтры падчас Вялікай Айчыннай вайны з верасня па снежань 1941 года.

Памяць пра генацыд і культура дуды

Каля Дома рамёстваў адкрыты памятны знак і музейная экспазіцыя, прысвечаныя ахвярам генацыду 1941-1944 гадоў. Экспазіцыя размешчана ў падвале будынка, дзе, па ўспамінах мясцовых жыхароў, у гады акупацыі размяшчалася разведвальна-дыверсійная школа, а ў цокальным паверсе — турма. 30 мая пастановай Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь №80 статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці прысвоены элементу «Культура беларускай дуды на Віцебшчыне» ў г. Сянно.